Trang chủ VĂN HIẾN BẮC NINH - KINH BẮC

SỨC SỐNG CỦA DÂN CA QUAN HỌ BẮC NINH SAU 10 NĂM ĐƯỢC UNESCO VINH DANH
10:35 | 26/03/2019

Sau 10 năm Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể Đại diện của nhân loại, thì các hoạt động ấy ngày càng được triển khai đồng bộ, thiết thực, hiệu quả hơn bao giờ hết. Qua đó, góp phần bồi đắp thêm tình yêu Quan họ của mỗi người dân vùng Kinh Bắc, đồng thời, đưa giá trị Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày càng lan tỏa và có sức sống bền bỉ trong đời sống đương đại.

Dân ca Quan họ Bắc Ninh và sự lan tỏa

Dân ca Quan họ Bắc Ninh là di sản văn hóa đặc sắc của người dân Kinh Bắc. Nói đến Dân ca Quan họ Bắc Ninh là nói đến một nền văn hoá tổng thể hợp thành từ nhiều yếu tố văn hóa nghệ thuật dân gian của vùng Kinh Bắc trong diễn trình lịch sử lâu dài, gắn bó với văn hóa, văn minh nông nghiệp làng xã, chứa đựng những khao khát của con người xứ Bắc từ nhiều đời trên bình diện văn hóa - xã hội. Văn hóa Quan họ được hợp thành trên cơ sở các lối chơi Quan họ của cộng đồng xây dựng nên, những tinh hoa trong văn hóa Quan họ chính là cách hát, kỹ thuật hát (Quan họ cổ) và lối chơi Quan họ. Chẳng thế mà ngày 30/9/2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh chính thức được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại dựa trên các giá trị văn hóa, lưu giữ tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, phong cách ứng xử văn hóa, ca từ và trang phục.

Trong đó, lối chơi Quan họ là một quy luật nghiêm ngặt trong phong tục giao du sinh hoạt văn hóa Quan họ. Từ tục kết bạn, tục rủ bọn được thực hiện theo một lề lối lễ nghi khuôn phép, đến trang phục Quan họ. Giao tiếp trong Quan họ lịch thiệp, khiêm tốn, hào hoa, phong nhã. Không gian sinh hoạt văn hóa Quan họ từ trong Nhà chứa Quan họ ra đến lễ hội, hay cây đa, bến nước, sân đình... Tất cả những yếu tố đó như điểm nhấn riêng chỉ có ở người Quan họ. Cũng từ lối chơi trong sinh hoạt văn hóa Quan họ trở thành sợi dây liên kết giữa nhóm người này với nhóm người khác, giữa làng này với làng khác yêu thương, thủy chung, đoàn kết, giúp đỡ nhau, chúc tụng khi vui mừng; hơn nữa, lối chơi trong sinh hoạt văn hóa Quan họ còn có chức năng giáo dục rất cao trong mối quan hệ ứng xử, trong cách ăn, cách mặc, cách giao tiếp. Sinh hoạt văn hóa Quan họ trở thành nhu cầu văn hóa của cộng đồng, tạo nên môi trường văn hóa - xã hội lành mạnh, thuần phong mỹ tục của người dân Bắc Ninh - Kinh Bắc. 

Hiện nay, Dân ca Quan họ Bắc Ninh có những đóng góp không nhỏ trong việc phát triển kinh tế cộng đồng nói chung và của tỉnh Bắc Ninh nói riêng. Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày nay không chỉ còn là một loại hình hát đối, tức đôi liền anh đối đáp với đôi liền chị được gọi là hát hội, hát canh; hát cả bọn, cả nhóm liền anh đối đáp cùng nhóm liền chị được gọi là hát chúc, mừng, hát thờ… hát Quan họ truyền thống không có khán giả, người trình diễn đồng thời là người thưởng thức “cái tình” của bạn hát. Mà Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày nay được đưa vào thể nghiệm hát trên sân khấu, hát có nhạc đệm, phục vụ các sự kiện và phục vụ khách du lịch tại các làng du lịch cộng đồng...

Nói như thế bởi Dân ca Quan họ Bắc Ninh hiện đang được bảo tồn và phát huy tốt ở 04 môi trường: Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Trung tâm Văn hóa tỉnh, các cấp trường học trên địa bàn tỉnh và tại cộng đồng. Theo kết quả tổng hợp, đến tháng 11/2018 trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh có 44 làng Quan họ gốc, 369 Câu lạc bộ Quan họ thực hành hoạt động đều đặn. Ở tất cả các Câu lạc bộ đều có sự tham gia nhiệt tình và trách nhiệm của các hội viên, đặc biệt là lớp các nghệ nhân vừa trao truyền cho lớp trẻ những làn điệu Dân ca Quan họ cổ, vừa sáng tác, đặt lời mới. 

Ngoài ra, trên địa bàn toàn tỉnh Bắc Ninh có 547 lễ hội được diễn ra trong cả năm. Hầu hết các lễ hội, ngoài phần lễ được tổ chức với các nghi lễ riêng của từng di tích, còn phần hội đều có các hoạt động mang đậm sinh hoạt văn hóa Quan họ như: Thi têm trầu cánh phượng, hát Quan họ hội. Hát Quan họ nay trở thành nét đặc trưng bao trùm lên lễ hội vùng Kinh Bắc.

Hiện nay, Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã phát triển, lan tỏa đến nhiều địa phương, tỉnh thành trong cả nước, riêng tỉnh Bắc Giang ngoài 05 làng Quan họ gốc thì đến nay đã có 84 Câu lạc bộ Quan họ thực hành; trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có 17 câu lạc bộ Quan họ tiêu biểu hoạt động thường xuyên với đông đảo người yêu thích Dân ca Quan họ tham gia. Bên cạnh đó, các tỉnh, thành phố như: Hà Nội, Vũng Tàu, Lâm Đồng, Bình Phước, Khánh Hòa, Kon Tum, Bình Định, Lai Châu… Điều này cho thấy sức sống mãnh liệt của Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong đời sống cộng đồng và hát Quan họ đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của nhiều người dân Việt Nam…

 10 năm - một chặng đường.

Ngay sau khi UNESCO vinh danh Dân ca Quan họ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Bắc Ninh tổ chức nhiều hoạt động nhằm tuyên truyền, quảng bá giá trị của loại hình di sản văn hóa này đến với cộng đồng trong nước và quốc tế. Trong chuỗi các hoạt động liên quan, phải kể đến sự kiện vào tháng 5/2017 Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh công diễn chương trình nghệ thuật đặc sắc với chủ đề “Về miền Quan họ” tại Nhà hát lớn Hà Nội. Chương trình được khán giả đón nhận và đánh giá cao cả về cách thức tổ chức cũng như nội dung chương trình. 

UBND tỉnh tổ chức đưa các nghệ sỹ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nghệ nhân Dân ca Quan họ Bắc Ninh tham gia các chương trình giao lưu, giới thiệu và quảng bá Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong và ngoài nước. Trong 10 năm từ 2009 - 2018, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh tổ chức trên 1000 buổi biểu diễn quảng bá Dân ca Quan họ tới bạn bè trong nước và quốc tế, trong đó có 916 buổi biểu diễn trong tỉnh; 158 buổi biểu diễn ngoài tỉnh, nhất là tham gia biểu diễn quảng bá tại nước ngoài: 05 nước (Lào, Trung Quốc, Pháp, Đức, Séc).

Bên cạnh đó, với trách nhiệm là cơ quan quản lý nhà nước, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch duy trì Hội thi hát Dân ca Quan họ đầu xuân để các cặp liền anh, liền chị ở mọi lứa tuổi có cơ hội tham gia trổ tài. Đây là một sáng kiến bổ ích nhằm phát động phong trào thi đua học hát từ cơ sở. Mỗi năm thu hút đông đảo thí sinh về dự thi ở 02 hình thức. Hình thức hát đối đáp (Quan họ truyền thống, hát không nhạc đệm) và hình thức sân khấu, ca nhạc Quan họ (Quan họ mới hát quan họ trên sân khấu và có nhạc đệm). Họ đến với hội thi bằng lòng say mê và tình yêu quan họ. Hội thi là nguồn động lực thúc đẩy phong trào văn hóa văn nghệ nói chung và sinh hoạt văn hóa Quan họ phát triển rộng khắp trong nhân dân trên địa bàn toàn tỉnh.

Một trong những điểm nhấn trong hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị Dân ca Quan họ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh tổ chức thành công các chương trình hát Quan họ trên thuyền cùng với những hoạt động văn hóa hưởng ứng diễn ra ở phố đi bộ. Chương trình để lại nhiều ấn tượng trong lòng người dân và du khách bởi mỗi chương trình có một chủ đề khác nhau gắn với các sự kiện văn hóa của tỉnh; nội dung không bị trùng lặp, nhàm chán. Bố trí đầy đủ dàn nhạc, âm thanh, ánh sáng... theo đúng yêu cầu của một chương trình nghệ thuật để phục vụ nhân dân và du khách. Đặc biệt, chương trình có sự tương tác, giao lưu giữa khán giả, du khách với các liền anh, liền chị Quan họ và các Câu lạc bộ của các làng Quan họ gốc… Đây là hoạt động thiết thực nhằm duy trì sức sống của Dân ca Quan họ trong đời sống đương đại.

Tiếp sức cho Dân ca Quan họ Bắc Ninh

Nếu như một số loại hình dân ca khác, việc trao truyền cho thế hệ trẻ gặp nhiều khó khăn thì Dân ca Quan họ Bắc Ninh lại được đón nhận một cách hào hứng bởi sự tâm huyết của các liền anh, liền chị, cùng niềm yêu thích của thế hệ măng non. Sau 10 năm Dân ca Quan họ Bắc Ninh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, ở nhiều địa phương đã thành lập được CLB Quan họ măng non thu hút khá nhiều thiếu niên, nhi đồng tham gia góp phần quan trọng vào sự tiếp nối khôi phục và bảo tồn nghề chơi Quan họ vốn luôn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc. Đây chính là mô hình hiệu quả mà Bắc Ninh đã và đang đẩy mạnh thực hiện trong chương trình hành động bảo tồn, phát huy giá trị của di sản Dân ca Quan họ theo đúng cam kết với UNESCO. Bởi, những thành viên nhí của các CLB trong tương lai sẽ là hạt nhân nòng cốt để phát huy giá trị của Dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Bên cạnh đó, từ 2009 đến nay, Trung tâm Văn hóa tỉnh mở trên 20 lớp dạy hát Dân ca Quan họ cộng động ở tại 8 huyện, thị xã và thành phố. Các lớp học thu hút đông học viên đến từ nhiều địa phương. Số lượng học viên trung bình mỗi lớp khoảng 40 học viên. Trung tâm Văn hóa tỉnh chủ động tái bản tập sách 200 bài hát Quan họ đối đáp làm tài liệu cho các nghệ nhân truyền dạy. 

Song song với các lớp học chuyên nghiệp, bài bản, thì các hoạt động truyền dạy Dân ca Quan họ được diễn ra ngay trong từng gia đình, dòng họ, làng, xã, trường học với các lớp học tình nguyện do các nghệ nhân, nghệ sỹ tổ chức dành cho những người yêu và say Quan họ. Với phương thức truyền dạy là người biết nhiều truyền cho người biết ít, từ dễ đến khó từng bước dẫn dắt người học từ kỹ năng lấy hơi, nhả chữ, nẩy hạt đặc biệt người hát Quan họ phải đạt được vang, rền, nền, nẩy, các học viên được hướng dẫn từ cách mặc trang phục, cách vấn khăn, cách giao tiếp, ứng xử của người Quan họ… Nhiều học viên tham dự các lớp truyền dạy trở thành những hạt nhân văn nghệ tiêu biểu, góp phần bảo tồn, phát huy và lan tỏa giá trị Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong các cộng đồng nhân dân địa phương.

Bên cạnh việc truyền dạy trực tiếp của các nghệ nhân, hình thức truyền dạy gián tiếp thông qua các phương tiện truyền thông nhất là truyền dạy qua Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh cũng mang lại những hiệu quả cao. Năm 2009 Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Ninh tổ chức sản xuất chương trình sân chơi “Đậm đà khúc hát Dân ca”, sau đổi tên thành chương trình “Thi giọng hát hay Dân ca Quan họ”. Chương trình thu hút hàng nghìn thí sinh từ các vùng miền của tổ quốc tham gia, bồi dưỡng và truyền cảm hứng cho hàng trăm thí sinh tiếp bước trong công cuộc bảo tồn, gìn giữ giá trị di sản. Đặc biệt, chương trình “Dạy hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh” trên truyền hình với sự hướng dẫn của các nghệ sỹ nổi tiếng như: Nghệ sỹ nhân dân Thúy Hường, nghệ sỹ ưu tú Hải Xuân, Khánh Hạ và nghệ sỹ Minh Thì..., đưa khán giả tiếp cận và tìm hiểu những nét đặc trưng văn hoá độc đáo vùng Kinh Bắc qua những làn điệu trữ tình, đằm thắm thiết tha.

Từ các phong trào truyền dạy và học hát Quan họ, đến nay, mọi người dân trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh ai cũng có thể thuộc và hát được một vài câu Quan họ. Đây chính là những cách làm mới để Quan họ không những không bị mai một, mà ngày càng phát triển nở rộ hơn nữa.

Có thể thấy, ngày nay, sức sống của Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã vượt ra khỏi vùng đất Bắc Ninh - Kinh Bắc và bén rễ ở nhiều địa phương khác. Giữ cho mạch nguồn văn hoá quê hương lan toả, tiếp tục được sinh sôi, nảy nở là mục tiêu Bắc Ninh luôn phấn đấu hướng tới. Từ những thành công trên con đường giữ gìn di sản 10 năm qua, như thêm một lần khẳng định được sức sống trường tồn của Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong cuộc sống đương đại. Tin tưởng rằng, trên hành trình thực hiện cam kết với UNESCO về bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị Dân ca Quan họ Bắc Ninh chắc chắn sẽ tiếp tục được nối dài bằng nhiều cách làm ý nghĩa, thiết thực khác để di sản mãi trường tồn, lan tỏa và để mỗi người dân Bắc Ninh nói riêng và những người yêu Dân ca Quan họ Bắc Ninh nói chung luôn trân trọng và tự hào mỗi khi nhắc về hai từ “Quan họ”. /. 

                                                                                                                                                                                       SƠN CA