Trang chủ Sân khấu Lý luận

NHỚ LẠI MỘT VÀI TRƯỜNG ĐOẠN Trong vở chèo "Học sĩ Nguyễn Cao"
03:09 | 06/03/2017

Lê Hồng Hạt

Tôi viết vờ chèo: Học sĩ Nguyễn Cao cách đây 36 năm về trước, vở chèo do Đức Nhuần đạo diễn, Dân Quốc thiết kế mỹ thuật, Huy Toàn viết nhạc, Thạch Trung sáng tác ca khúc do đoàn chèo Hà Bắc biểu diễn, vở chèo được phát sóng trên Đài Tiếng nói Việt Nam và Đài Truyền hình Việt Nam nhân dịp Đảng bộ tỉnh Hà Bắc tổ chức Đại hội đại biểu lần thứ III đó là một  vinh dự cho một tác giả viết vở dài đầu tay chào mừng Đại hội.

Với chủ đề tư tưởng “Trước khi làm quan hãy học làm người, bởi vậy tôi không đi sâu khai thác ông quan võ Bắc Kỳ tám lý quân vụ mà khai thác mặt Hàn lâm học sĩ của người trước hoàn cảnh đất nước “ngàn cân treo trên sợi tóc”, triều đình nhà Nguyễn nhu nhược để thực dân Pháp chiếm nốt Bắc Kỳ, các đình thần hoang mang dao động, nhiều kẻ “ Úy tử, ham sinh” người yêu nước trung thành như tướng quân Hoàng Diệu - Nguyễn Cao chỉ đếm trên đầu ngón tay. Trước cảnh nước mất nhà tan ấy, Nguyễn Cao đã làm gì để biểu lộ lòng yêu nước, thương dân?. Phải giành lấy độc lập cho đân tộc, tự do hạnh phúc cho nhân dân là bổn phận của người biết làm người. Hơn thế nữa, ông lại là sĩ phu có học thức uyên thâm, cử nhân đứng đầu khoa bảng, là học sĩ có trí thức Hàn lâm, văn thơ của ông là một minh chứng. Nguyễn Cao đã từ quan về Thi Xá - Cách Bi mở môn trường dạy học “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” một môn trường học cả văn, võ, môn sinh khá đông có cả con trai tên Lãnh binh Bắc Ninh là Đô úy Nguyễn Nhung cũng gửi con đến học để con mình làm quan đó là Ấm Vóc. Một ngày hắn đến môn trường, thấy con mình đang học võ, hắn bắt con về cho là lêu lổng và oán trách thầy, tôi đã dùng một đoạn ngụ ngôn dân gian một chuyến đò đắm trên đò có 3 người là vua, cha đẻ, thầy giáo sẽ cứu ai? Một trường đoạn co đất diễn sự đối đáp của hai cha con”

Lãnh Nhung: Một chuyến đò do tay mày chỉ trong đó có vua, cha và thầy chẳng may đò đắm mày sẽ cứu ai?

Ấm vóc: Dạ thưa cha, sách có chữ “ Quân xử thần tử” thần bất tử bất trung. Vậy con phải cứu vua, nhưng vua là vua yêu nước thương nhà chứ vua mà dâng nước cho Phú lăng xa thì phụng thờ làm chi cho nhục.

Lãng Nhung: Thế thì mày sẽ cứu ai?

Ấm Vóc: Dạ thưa cha- Cha sinh con ra

Cha chỉ là cha của riêng con.

Còn thầy, thầy là thầy chung của môn sinh thiên hạ

Nếu vì nghĩa cả, con tin rằng cha sẽ bảo con phải cứu lấy thầy

Tám thuật: Hay! Hay! Hay! “Quân bất minh, tôi bất phục/ Phụ thất đức, tử bất tuân” Trong tiếng cười quả đúng không sai “ Thày tài, trò giỏi” (một lời bình đắt giá)

Trong bài thơ khóc vợ có đoạn Nguyễn Cao viết:

Mình ơi! Mình chết ở sông nhà, ta chết ở sông nước

Tuy chẳng được cùng nhau, cùng ngày cùng tháng

Nhưng vẫn chung dưới dòng nước cực lạc

Hồn lâng lâng không vẩn đục mảy may gì!”

Cái chết ở sông nhà, cái chết ở sông nước tuy có khác nhau về thời gian, địa điểm nhưng chung dòng nước Lạc Hồng, mà không vẩn đục rõ ràng Bà Cử (vợ Nguyễn Cao) cũng rất xứng đáng… Mệnh phụ phu nhân. Tôi đã tạo ra một cảnh diễn “Tuần lương cạn” vai trò của người con gái Kinh Bắc được nâng lên đúng tới tầm “Nữ tướng” hậu cần ấy đi tải lương và hi sinh trên dòng Thiên Đức (sông nhà) một cảnh khoa trương về hình tượng sông cũng rất đời thường của truyền thống yếu nước thương nhà.

Khi triều đình kí hòa ước và có lệnh bãi binh vai trò thủ lĩnh của Nguyễn Cao trong cảnh “Tụ Nghĩa” đầy trắc trở phải bản lĩnh mới vượt qua  khi Đô Úy Lãnh Nhung truyền lệnh khoản 3 điều hòa ước địa giới nước Đại Nam (Nam giáp Biên Hòa, Bắc giáp Ninh Bình là nước tự trị của triều đình xứ Huế).

Đề Huy: Láo! lại có cái Hòa ước kí à? Nước Đại Nam có mỗi đất Trung kì .Xé! Xé!  Hãy xé ngay đi! đối với Đề Huy, hòa ước ấy cũng đem vứt vào sọt rác! Nguyễn Nhung đe dọa tiếp…

Tán Thuật: Ba khoản trên cũng đủ chướng tai: Một lũ cõng rắn, một bọn rước voi, giết hại giống nói, xéo dầy lăng miếu…chớ lên đe dọa, ta sẽ cho ngươi biết thế nào là lòng dạ của tôi trung (Rút gươm định chém thì Nguyễn Cao ngăn lại)

Nguyễn Cao: Khoan! Chớ có nổi xung mà phá tan việc lớn.

Ngài Đô Úy về thưa với thống chế: Lệnh triều đình chúng tôi sẽ thi hành (Khi Nhung đắc ý ra đi)

Tán Thuật: Trời thế là biết bao công sức của thần dân phút chốc tan tành và một bài há ca trù nổi lên trầm hùng một khí phách.

Đề Huy: Về ! Về tất đem gươm thiêng mà chặt củi cành …..

Tán Thuật: Tôi cũng về với Đầm Dạ Trạch, chọn rừng lau làm căn cứ nghĩa quân.

Không đội trời chung với kẻ xâm lăng

Một ngựa, một gươm một mình cũng đánh

(Các ông định bỏ đi thì Nguyễn Cao ngăn lại)

Nguyễn Cao: Ông Đề, Ông Tán chớ hiểu lầm Nguyễn Cao mà phải hiểu mưu sâu của giặc, chúng nó thâm độc, mượn tay triều đình giết hại tôi trung, nếu các ông giết Nguyên Nhung là mắc mưu sâu của giặc…..

Trước nguy cơ độc lập, sống còn, chúng ta cần vững vàng ý chí

Nào! hỡi chiến hữu tâm giao chi kì ! lại đây vì nghĩa ta bàn “ TAM TÌNH NGHĨA ĐOÀN”  được thành lập.

Rồi bài ca tụ nghĩa: Chính khí ca vang lên:

“Đất nước khôn nhớ vầng chí khí ! Đèo mây đưa lại chí anh hùng... Hãy kết thành đội quân ta lớn mạnh, chọn xâm lăng giành độc lập nước non nhà (quân đi trong tiếng ca hùng tráng) Tiến quân về Gia Lâm giải phóng Hà Nội.

Màn khai từ chính là màn kết thúc vở diễn và cũng là ngày cuối cùng của Nguyễn Cao. Bài “Tự phân ca” của người tôi đã sử dụng toàn bộ để Nguyễn Cao nói thẳng vào mặt quân thù, đưa lên màn đầu để từ đó đi vào chuyện:

Hỡi ơi! sống mà bị đắm chìm trong vòng dê chó

Thà chết đi cùng trời đất đi về.

Sống mà làm vật thừa, thịt biếu của nhân thế

Thà chết đi làm cành quỳnh là ngọc nơi nước đẹp non kỳ

Hãy hóa thành gió mưa sấm sét, rửa hôi tanh cho dòng nước trôi đi

Này là xâm lăng, này quân cướp nước

Hãy nhìn đấy gan ruột của Nguyễn Cao (Ông rạch bụng tự vẫn)

Xem trích màn “Khai từ”

Để kết thúc bài này tôi xin trích lời của nhà sử học Tiến sĩ Trần Đình Luyện viết bài

Nguyễn Cao trong lịch sử và trong tâm thức dân gian" trong tập II VNDG do Hội VHNT Bắc Ninh xuất bản:

"Nguyễn Cao, một nhà giáo tài năng và mẫu mực đã cống hiến tâm trí cho sự nghiệp trồng người, cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Cao đã được tác giả sân khấu Lê Hồng Hạt xây dựng thành tác phẩm chèo đặc sắc “Học Sĩ Nguyễn Cao” khắc họa chân dung kì vĩ của danh nhân lịch sử văn hóa Nguyễn Cao trên sân khấu chèo truyền thống..”

Nhân kỉ niệm 130 năm ngày mất của Nguyễn Cao (1887-2017)

Xin thành kính dâng nén tâm nhang lên người./.