Trang chủ Văn nghệ dân gian Sưu tầm khảo cứu

HAI PHO TƯỢNG VŨ SỸ BẰNG ĐÁ Ở ĐỀN THỜ TƯỚNG TRẦN LỰU TRẤN GIỮ THÀNH THỊ CẦU - BẮC NINH
08:40 | 18/05/2018

 LÊ VIẾT NGA

 

Hai pho tượng vũ sỹ bằng đá được phát hiện trong khi gia đình ông Vũ Xuân Bản ở xóm Gia (nay thuộc khu 3) phường Thị Cầu, thành phố Bắc Ninh, đào móng (hố bể phốt) xây dựng nhà, ngày 19 tháng 02 năm 2006. Tượng bị vùi lấp ở độ sâu 1,2m; ở tư thế nằm, vị trí ở sườn núi khu vực xóm Già A.

 Cả hai pho tượng đều được tạo tác bằng đá nhám nguyên khối, tư thế đứng canh gác, mặc áo nậu, một tay để ngang ngực, một tay cầm kiếm thẳng mũi lên vai- trông rất uy nghiêm. Kích thước pho tượng tương đồng nhau: cao 1m20- 1m40, bề rộng tượng 30cm, phần đầu bị sứt mất đa phần.

 Căn cứ vào kiểu dáng, chất liệu, kỹ thuật tạo tác có thể xác định niên đại tạo tác hai pho tượng đá này là vào thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn.

Theo tư liệu lịch sử và truyền kể của nhân dân địa phương thì ngoài hai pho tượng vũ sỹ, khu vực này còn có tượng voi đá ở tư thế quỳ, ngựa đá theo từng cặp đối nhau. Vốn xưa các di vật đá trên ở đền voi phục. Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp đền đã bị phá hủy hoàn toàn, các di vật đá bị sứt vỡ lăn lóc rồi bị vùi lấp ở chân đồi, đến nay trừ các vị trí nhà dân đã xây dựng công trình bên trên, còn các khu vực vị trí khác nếu có điều kiện khai quật có thể phát hiện ra. Chúng tôi xác định vốn xưa ở khu vực này có đền thờ tướng quân Trần Lựu- tướng võ giỏi của Lê Lợi làm nhiệm vụ trấn giữ giặc Minh, ở thành Thị Cầu (Bắc Ninh).

 Truyện kể dân gian còn lưu truyền ở làng Thị Cầu rất đa dạng về loại hình, phong phú về nội dung. Trong khối lượng lớn truyện kể dân gian ở đây, có bao gồm cả truyện thần thoại, cả truyện cổ tích, nội dung kể về cả các vị thánh thần, cả các vị nhân thần, cả những truyện giải thích tên làng, tên đất. Song đặc biệt nổi lên là những truyện kể về các vị thần được thờ ở đền Điếu Sơn như thân mẫu Thánh Gióng cùng các vị được phối thờ: Cao Sơn Quý Minh, Thánh Tam Giang, vợ chồng tướng quân Trần Lựu. Vắn tắt truyện như sau:

 Truyện về Trần Lựu (Thượng đẳng thần) và phu nhân Trần Lựu (Thượng đẳng thần): Trần Lựu là con cháu ông Trần Nguyên Đán. Bà mẹ nằm mơ thấy ánh sáng đỏ rực nhà, lại có con rắn bạch hoa bò tới, thế là bà có thai. Ngày đẻ, cây Bạch lựu cổ thụ trước cửa nhà nở một bông hoa, nên người con trai mới được đặt tên là Trần Lựu. Thời nhà Trần, Trần Lựu thi đậu tiến sỹ. Thời Lê Lợi khởi nghĩa, ông sung quân, làm tướng, đánh tan giặc Minh ở Luỹ quan (ải Pha Luỹ), ở ải Chi Lăng và ở thành Thị Cầu. Chính vì vậy, người Thị Cầu mới thờ ông ở đình, sau đưa vào đền Điều Sơn. Thánh Mẫu Vương (Thượng đẳng thần) là vợ tướng Trần Lựu. Tương truyền, cha là Lê Lai, mẹ là Trần Thị Hướng, hai người sống hiền lành và chuyên làm phúc. Một đêm nằm mộng, bà Trần đi chơi núi Mã Giang, thấy con rắn cuốn quanh mình, rồi có thai, đẻ một người con gái đặt tên là Khôn Ninh. Khôn Ninh tư phong yểu điệu, phương phi đoan trang, từ ý trinh tình… Lớn lên, nhân khi nàng Khôn Ninh đi lễ đền thờ Lê Lai, quay về tới đền Mã Giang thì gặp Trần Lựu, từ đấy nên vợ nên chồng. Nàng Khôn Ninh nổi tiếng văn hay, được vua cho làm quan lễ nghi học sỹ. Về sau, trong một trận gió mưa sấm sét, Trần Lựu- Khôn Ninh cưỡi hạc đằng văn lên trời. Dân Thị Cầu cũng nhìn thấy, nên mới thờ hai ngài làm phúc thần.

Cùng với đền voi phục, đình Kim (Đình Điều Sơn) được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII, cũng bị phá hủy hoàn toàn thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Nhưng Đền voi phục chưa được khôi phục xây dựng lại, còn Đình Kim đã được nhân dân địa phương xây dựng lại năm 2006. Bài vị thờ các vị tần khác đều được chuyển về thờ cùng các vị thành hoàng làng ở Đình Kim. Hiện nay, Đình Kim thờ các vị thần sau đây:

Thờ “Lục vị tối linh” và tướng Trần Lựu (người có công đánh giặc Minh, tạo chiến tuyến Pha Luy, Chi Lăng và thành Thị Cầu vào thế kỷ XV, cụ thể là:

- Cao Sơn đại vương

- Quý Minh đại vương

- Tam Giang Khước địch đại vương (tức Trương Hống)

- Tam Giang Uy địch đại vương (tức Trương Hát)

- Thân mẫu Thánh Gióng

- Tướng quân Trần Lựu và phu nhân

Hai pho tượng vũ sỹ bằng đá nêu trên là di vật khảo cổ có giá trị lịch sử vô cùng sâu sắc, minh chứng về vị dũng tướng tài ba của Lê Lợi, có công lao to lớn trong việc trấn giữ thành Thị Cầu nói riêng và chống giặc Minh xâm lược nói chung. Đồng thời minh chứng về truyện kể dân gian vùng Thị Cầu đối với tướng quân Trần Lựu từ xưa tới nay vẫn còn in sâu trong lòng dân địa phương nơi đây. Đồng thời đó là di vật quan trọng trong sưu tập tài liệu hiện vật ở Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh, trưng bày về chuyên đề lịch sử chống giặc ngoại xâm của nhân dân địa phương Bắc Ninh- Kinh Bắc./.