Trang chủ Âm nhạc Lý luận

Cuộc viễn du của những bản tình ca
03:08 | 06/03/2017

Nhạc sĩ Huy Du (1926 - 2007) nguyên là Tổng Thư ký Hội nhạc sĩ Việt Nam khóa III, được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật. Ông là người con của quê hương Bắc Ninh yêu dấu. Những cống hiến của ông cho nền Văn học nghệ thuật là niềm vinh dự và tự hào đối với những người làm Văn học nghệ thuật Việt Nam nói chung cũng như giới Âm nhạc và gia đình cố nhạc sĩ nói riêng. Nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của cố nhạc sĩ Huy Du, chúng tôi xin điểm lại vài nét trong hành trình cống hiến cho nền âm nhạc nước nhà của ông.

Nhạc sĩ Huy Du có đóng góp lớn lao cho nền âm nhạc Việt Nam thế kỷ 20 và những năm đầu thập niên của thế kỷ 21. Sinh thời tên tuổi của Nhạc sĩ Huy Du gắn liền với những bản hùng ca của những tháng năm dài kháng chiến, bảo vệ tổ quốc Việt Nam yêu dấu. Nhắc đến những sáng tác âm nhạc của ông, người ta dễ dàng hình dung ra chất trữ tình hòa quyện trong sự hào hùng mang dấu ấn của thời đại.

 Là một nhạc sĩ quân đội, ông thường xuyên có mặt ở những mặt trận ác liệt nhất trên chiến trường để kịp thời đưa vào tác phẩm của mình những xúc cảm chân thực và nồng nhiệt nhất, phản ánh không khí khẩn trương, sôi động của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Sau khi nước nhà thống nhất, ông tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc cũng như đảm đương những chức vụ quan trọng mà Đảng và nhà nước giao phó. Với những đóng góp lớn lao của mình, ông đã vinh dự được Đảng và nhà nước phong tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, hạng Nhì; Huân chương Quân công hạng Nhì; Huân chương Chiến công hạng Nhì và hạng Ba; Huân chương Kháng chiến hạng Nhất; Huân chương Chiến thắng hạng Nhì.

Với những đam mê âm nhạc từ thời niên thiếu, nhạc sĩ Huy Du đã hòa mình vào những biến thiên của lịch sử, thăng hoa thành những âm hưởng, những giai điệu mang tính chất thời đại để rồi tạo dựng nên một gia tài âm nhạc đồ sộ sau này. Ông là người đóng góp cho thời kỳ đầu của nền tân nhạc Việt Nam, thời kỳ của những bản tình ca, những cảm xúc lãng mạng bay bổng thoát ly khỏi cảm xúc hiện tại. Ngay từ tác phẩm đầu tiên, ca khúc “Sóng nước ngọc tuyền” ra đời đã dự báo cho chất lãng mạn, bay bổng thể hiện sự tài hoa trong những sáng tác của ông, mở đầu cho con đường đến với âm nhạc thênh thang của ông sau này như “Ba Vì năm xưa”, “Tôi yêu hòa bình”, “Bạch Long Vĩ đảo quê hương”, “Tình em”, “Thiên Thai”,…

Cũng như nhiều nhạc sĩ cùng lứa tuổi, thời kỳ đầu sáng tác với Huy Du là con đường tự học. Những khoá học chính quy chỉ đến với ông khi hoà bình lập lại sau chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Lòng say mê âm nhạc, sự cần cù trong lao động nghệ thuật cộng với những kiến thức âm nhạc do được đào tạo chính quy tại Nhạc viện nước ngoài đã giúp cho tài năng của ông phát triển nhanh chóng. Nhiều tác phẩm âm nhạc có chất lượng ra đời trong giai đoạn này đã chiếm được cảm tình của đông đảo khán thính giả như: “Miền Nam quê hương ta ơi”, “Kể chuyện sông Hồng”. Dấu ấn của những năm tháng học tập, nghiên cứu các tác phẩm vốn là tinh hoa của di sản âm nhạc thế giới nhiều thế kỷ qua cũng để lại hình bóng ở phương diện ngôn ngữ âm nhạc cũng như trong cấu trúc tác phẩm âm nhạc của ông.

Các tác phẩm âm nhạc của Huy Du là cuộc viễn du theo dòng lịch sử, hầu hết các ca khúc đều gắn liền với những mốc son lịch sử của dân tộc. Ví như ca khúc “Sẽ về thủ đô” viết năm 1946, như một lời dự báo về định mệnh cho chiến thắng tất yếu của dân tộc ngay từ những ngày đầu của chín năm kháng chiến trường kỳ: “Ai về thủ đô, tôi gửi vài lời/ Tây Hồ mờ xa là nhà tôi đó/ Đây chợ Đồng Xuân bên dòng Nhị Hà/ Đi học về qua luôn hát vui ca… Đô thành kháng chiến, sôi sục phố phường/ Sông Hồng kia dâng sóng cùng quê hương/ Lên với kháng chiến tiêu diệt quân thù/ Năm cửa ô reo bước quân ca vang/ Cất bước ra đi chiều năm xưa/ Dầm dãi kháng chiến quên ngày về/ Bụi đường trường chinh pha mái tóc/ Vẫn nhớ khi đi ghi lời thề”. Đây không chỉ là những lời ca da diết bình thường mà còn là lời hứa, là niềm tin son sắt cũng như nỗi nhớ nhà của những người con Hà Nội quyết tâm đi xa kháng chiến nhưng trái tim vẫn không nguôi nhớ về thủ đô yêu thương.

Đường chúng ta đi” - phổ nhạc từ bài thơ của nhà thơ Xuân Sách là một nhạc phẩm nằm trong “tổ khúc” sau đó được tách biệt thành tác phẩm độc lập với trọng trách lớn lao cổ vũ toàn Đảng, toàn dân trước cuộc tổng tấn công Mậu Thân năm 1968. Bài hát “Đường chúng ta đi” được xếp vào những bài hát hay nhất trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Bài hát vừa mang ý nghĩa nhân đạo vừa mang tính thời đại quan trọng đã trở thành một bài ca được cất lên trong mỗi dịp kỷ niệm các ngày lễ trọng đại của đất nước. “Đường chúng ta đi” là một tác phẩm nhạc khí không chỉ làm nên tên tuổi của ông ở trong nước mà còn được giới thiệu nhiều ở nước ngoài. Giáo sư, tiến sỹ Huỳnh Khái Vinh đã từng nhận xét: “Huy Du là một nhạc sĩ tài ba, nhạc của ông không chỉ đi sâu vào nhiều đối tượng khán, thính giả rất rộng, rất sâu mà còn mang tính chất cao sang, rất trang trọng, đầy sức hấp dẫn”.

Cũng là những lời ca ca ngợi non sông đất nước, gửi về quê hương thân yêu ca khúc nổi tiếng “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát!” đã tạo nên một dấu ấn riêng trong sự nghiệp sáng tác của ông. Qua lời ca, chúng ta thấy cách nhìn cuộc đời rất tích cực của ông dù đang trong giai đoạn cam go, khốc liệt của chiến tranh, bởi người nghệ sĩ đã phản ánh rõ nét những điều tốt đẹp ấy.

Nối tiếp dòng thời gian trong những tháng năm kháng chiến trường kỳ của dân tộc, hình ảnh những người chiến sĩ vẫn luôn hiện hữu trong các tác phẩm của ông. Hầu hết các sáng tác của nhạc sĩ Huy Du đều phản ánh mọi khía cạnh hoạt động của người lính và được quần chúng yêu thích. Một âm hình ngợi ca nhưng không hề sáo rỗng ví như các tác phẩm “Bế Văn Đàn sống mãi!”, “Cùng anh tiến quân trên đường dài” - viết về người anh hùng Nguyễn Viết Xuân, “Thề bảo vệ Tổ quốc”, “Anh vẫn hành quân”, “Tôi ca mãi đời anh”, “Có chúng tôi trên hải đảo xa xôi”, “Chưa hết giặc ta chưa về”, “ Đêm Trường Sơn”, “Bài ca đường Chín”.… Qua những tác phẩm ấy, ta thấy nét nhạc của ông cũng giống như con người ông,  luôn là những lời thủ thỉ tâm tình nhưng cũng cực kì sôi nổi và bừng bừng sức sống, sức chiến đấu. Nhạc sĩ Dương Thụ, đã nhận xét “Tính giai điệu là một đặc điểm trong âm nhạc Huy Du. Nhờ giai điệu đẹp, dễ đọng lại trong lòng người, bài hát tạm rời bỏ lời ca (dù đó là lời thơ cũng rất nên thơ) vẫn không mất đi giá trị nghệ thuật của nó”.

Nổi lửa lên em” – là ca khúc ra đời trong một lần đi thực tế chiến trường, tình cờ nhận được lời đề nghị sáng tác dành tặng cho các chiến sĩ nuôi quân của một nữ chiến sĩ trẻ. Khi trở về Hà Nội, vào một ngày tình cờ khi đọc bài thơ của nhà thơ Giang Nam viết về các cô gái nuôi quân thì những dòng âm thanh tuôn trào, sau đó ông đã trở lại trại nuôi quân năm nào để trao tặng ca khúc “Nổi lửa lên em” cho nữ chiến sĩ ấy nhưng chị đã hi sinh trong một trận bom trút xuống trạm một ngày trước đó. Xúc động trước sự ra đi của người nữ chiến sĩ ấy, ông đã bật lửa đốt bài hát trước nấm mồ của người con gái như một nén tâm nhang vĩnh biệt người đồng đội đã hi sinh. Câu chuyện về hoàn cảnh ra đời của ca khúc “Nổi lửa lên em” ấy làm cảm động biết bao người, ca khúc ấy vẫn đi cùng năm tháng khiến nhà thơ Quốc Tịch đã bật thốt lên những dòng thơ:

Em không còn nữa hỡi em nuôi

Để nghe bản nhạc rộn tình người

Một nhúm rau xanh trong lửa đạn

Làm anh thổn thức mãi khôn nguôi

Các tác phẩm âm nhạc của nhạc sĩ Huy Du không chỉ có sức lan tỏa sâu rộng trong quần chúng nhân dân mà còn có sức ảnh hưởng tới định hướng sáng tác cũng như là chất liệu sáng tác phong phú cho các thế hệ nhạc sĩ sau này. Theo Giáo sư Trần Quốc Vượng thì những sáng tác của Huy Du cùng với nhiều nhạc sĩ Cách mạng khác đã tạo được cái nền vững chắc cho âm nhạc Việt Nam hiện đại trên một nền tảng căn bản của âm nhạc dân tộc. Nền nhạc đó có sự khác biệt với âm nhạc lãng mạn trước đó và sau này ở Sài Gòn (trước năm 1975) mà sự khác nhau không phải là vấn đề đề tài, hoặc đặc tính tuyên truyền như nhiều người lầm tưởng, mà là khác về thực chất âm nhạc.

Lúc sinh thời, nhạc sĩ Huy Du là tấm gương sáng cho lối sống giản dị, gần gũi và tận tụy hết mình với sự nghiệp âm nhạc. “Một Huy Du nở rộ trong thời chống Mỹ. Một Huy Du vẫn vững vàng và sôi nổi trong hòa bình xây dựng. Từ Huy Du trẻ trung đến Huy Du già dặn, Huy Du đã và vẫn là nhạc sĩ của Quân đội, của tuổi trẻ và tình yêu, khát vọng mùa xuân…” (Nhà văn Xuân Thiều).

Suốt cuộc đời trải lòng mình với con người, đất nước, với những thời khắc lịch sử của dân tộc Việt Nam qua những sáng tác bất hủ - cuộc đời của cố nhạc sĩ Huy Du là cuộc viễn du ngời sáng khắp nước non trọn ngày tháng hào hùng để rồi dù ông đã đi xa nhưng những gì ông để lại cho cuộc đời, cho nền âm nhạc Việt Nam vẫn còn sống mãi trong lòng mỗi chúng ta về người nghệ sĩ của nhân dân./.

Hà Thu