Trang chủ Kiến trúc Lý luận

Bảo tồn và phát huy không gian văn hóa, kiến trúc làng trong phố
00:49 | 19/09/2016

              Ths. Trần Đức Điện,                                 

   Phó Bí Thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phổ Bắc Ninh

Không gian làng xã Việt Nam bên cạnh những giá trị văn hoá tinh thần to lớn còn chất chứa trong lòng nó những làng truyền thống, những khối di sản kiến trúc, nghệ thuật tiêu biểu và sáng giá ở Việt Nam. Việc gìn giữ và phát huy giá trị đó còn mang tính manh mún, địa phương làm cho quỹ di sản vật thể và phi vật thể ấy đang bị mai một hoặc bị chuyển đổi chức năng, đặc biệt là trong thời kỳ đối mới và hội nhập. Vì vậy cần thiết phải có ngay những định hướng và giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của làng truyền thống Việt Nam đảm bảo phù hợp với quy hoạch và xây dựng không gian làng cổ truyền Việt Nam thích ứng với thực tiễn đổi mới của đất nước ta hiện nay mà vẫn dựa trên cơ sở phát huy những giá trị tích cực của hương uớc và điều lệ quản lý làng.

CÁC VẤN ĐỀ CHUNG

Về với tỉnh Bắc Ninh nói chung và thành phố Bắc Ninh nói riêng là về với những ký ức của thời gian, với những làn điệu dân ca, với mái đình cây đa, với làng Na, làng Nội.... ấm áp một chữ tình hòa trong một không gian như thực như mơ. Năm tháng phôi pha trong “thâm nghiêm những ngôi đình cổ”, trong "bận rộn chợ Ó, Chợ Nhồi... " để chúng ta hôm nay có những “nhà cao cao chọc trời, đưòng thênh thang ngược xuôi”, những công viên xanh ngát, mặt nước mênh mang in bóng mây trời, những vườn hoa rực rỡ... đón chờ làn gió của thời đại công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước... đó chính là phố thị hôm nay. Những cánh đồng trĩu hạt dần mờ xa, những lũy tre vi vút gió, những làn khói lam chiều dần chìm vào hư ảo... mênh mang nỗi nhớ “Làng”.

Trong quá trình đô thị hóa cao như hiện nay, các làng trong thành phố Bắc Ninh không nằm trong ngoại lệ của sự chi phối đó. Cụ thể tại Làng Diềm (nay là thôn Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh), là một trong những làng truyền thống còn lưu giữ được các giá trị văn hóa - kiến trúc tiêu biểu: Quần thể di tích đình Diềm, đền thờ Vua Bà, đền Cùng - Giếng Ngọc, chùa Hưng Sơn. Thủy tổ của quan họ là đức Vua Bà hiện đang được nhân dân thờ phụng trong đền nhằm tôn vinh một nữ thần sáng tạo văn hóa, người khai sinh ra lối chơi Quan họ. Gắn liền vói các di tích đó là những lễ hội cổ truyền liên quan đến lịch sử về văn hóa Quan họ.

QUAN ĐIỂM BẢO TỒN

  1. Di sản văn hóa vật thể và phi vật thể biểu thị sức sáng tạo, nghệ thuật và giá trị nhân văn to lớn của ông cha qua các thời kỳ lịch sử, nó gìn giữ và bảo lưu các giá trị tốt đẹp của dân tộc.
  2. Cần có sự tham gia tích cực, phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, cơ quan quản lý và người dân trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy những giá trị đó. Trong đó, vai trò cộng đồng được đặt lên vị trí hàng đầu, việc bảo tồn phải dựa trên những cơ sở được sự nhất trí và có lợi cho cộng đồng.
  3. Mỗi làng quê cần được xem như một bảo tàng sống. Nghĩa là, làng quê đó phải bảo tồn được kết cấu cộng đồng, không gian kiến trúc cổ truyền, các di sản phải được gìn giữ và lưu truyền như một thành tố trong cuộc sống đương đại của người dân, tránh nhiều trường hợp bảo tồn là giữ y nguyên như vậy là mang tính bảo thủ và duy ý chí.
  4. Bảo tồn phải đồng bộ, khách quan không phân biệt lớn, nhỏ, quan tâm những thành tố xung quanh.
  5. Bảo tồn làng cần phải được nhìn nhận thấu đáo dưới cả hai góc độ Vật thể và Phi vật thể.

MỤC TIÊU BẢO TỒN

Mục tiêu của việc xác định tiêu chí làng cổ cũng đồng thời chính là các vấn đề chủ chốt cần hướng tới đề bảo tồn và phát huy các giá trị của làng cổ truyền thống như làng Diềm, một làng mang tính đặc trưng và độc đáo của một làng truyền thống nông nghiệp Việt Nam nằm ở vùng trung du đồng bằng Bắc bộ các mục tiêu cụ thể:

- Bảo vệ các di sản văn hoá làng;

- Bảo tồn song song với việc duy trì thói quen sinh hoạt, các phong tục tập quán truyền thống của địa phương;

- Bảo tồn gắn liền với phát triển kinh tế; phát triển cơ sở hạ tầng và giao thông;

- Bảo tồn gắn liền với phát triển du lịch;

- Bảo vệ đặc trưng làng và môi trường cảnh quan, cuộc sống cộng đồng xã hội.

CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN

Việc bảo tồn không gian văn hóa - kiến trúc làng phải dựa trên nguyên tắc: Phân vùng, phân cấp bảo tồn. Giữ nguyên trạng tổng thể không gian, các di tích kiến trúc, công trình nhà ở, cảnh quan làng có giá trị đặc biệt.

  1. Giải pháp về quy hoạch:

Để công tác bảo tồn được khoa học và đảm bảo các mục tiêu, định hướng đặt ra công việc phân vùng quy hoạch bảo tồn cần được quan tâm đặc biệt để tránh bảo tồn manh mún, chắp vá.

Vùng I: Khu trung tâm tôn giáo tín ngưỡng, Cụm công trình tôn giáo tín ngưỡng: Đình, đền, chùa và các công trình công cộng có giá trị của làng.

Vùng II: Cụm công trình riêng lẻ và toàn bộ cảnh quan làng Diềm.

Vùng phát triển mới (III): Đối với vùng này phát huy giá trị văn hóa Khu Thủy tổ Quan họ trên cơ sở xây dựng mới các công trình nhà chứa quan họ, cầu quán đã mất đồng thời là không gian dành cho hoạt động văn hóa quan họ, ăn uống, nghỉ ngơi và hướng tới sự nối kết với khu đô thị Tây Bắc thành phố tương lai trở thành một khu du lịch sinh thái - văn hóa của tỉnh Bắc Ninh.

Trên cơ sở phân vùng trên đây để tiến hành đề xuất các giải pháp bảo tồn cụ thể như sau:

- Đổi với vùng I, vùng II: Đề xuất bảo tồn nguyên gốc, có kế hoạch duy tu thường xuyên hàng năm, bổ sung quỹ cây xanh phù hợp với cảnh quan chung phục vụ cho các tour du lịch văn hóa, tâm linh.

- Đổi với vùng III: Phát triển bền vững, khai thác được các giá trị văn hóa lịch sử để phát triển du lịch. Quần thể văn hóa khu Thủy tổ Quan họ Bắc Ninh sẽ trở thành động lực thu hút du lịch và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

  1. Giải pháp về cảnh quan:

Trùng tu lại các khu vực cây xanh đặc trưng bộ mặt của cảnh quan trong làng. Duy trì cây xanh hiện tại, trồng thêm những giống cây mới phù hợp.

Các không gian cảnh quan sinh thái góp phần đáng kể vào việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa quan họ tại địa phương nên chúng cần được xem là một nhân tố quan trọng đối với việc bảo tồn và phát huy các giá trị đặc trưng của làng Diềm.

Các khu vực cảnh quan chính cần được bảo tồn và phát huy, nhất là trong vùng bảo tồn III.

  1. Giải pháp về phát triển du lịch.

Từ bài học kinh nghiệm về làng cổ Đường Lâm và một số nước tương đồng trên thề giới, để phát huy tốt các giá trị của làng Diềm chúng ta cần phải xác định bảo tồn với quan điểm phát triển bền vững về kinh tế, môi trường tức là khai thác tối đa quỹ di sản cho phát triển du lịch, lấy di sản nuôi di sản. Đảm bảo duy trì nghề nông nghiệp truyền thống, giữ gìn trưng bày dụng cụ lao động, sinh hoạt hằng ngày, cảnh quan khuôn viên hộ gia đình; duy trì các hoạt động sinh hoạt văn hóa quan họ, cách sử dụng không gian chung.

Tổ chức các hoạt động tại khu di tích. Tại khu di tích có thể tổ chức các hoạt động để khai thác giá trị của khu di tích bao gồm: lễ hội, tham quan, bán hàng lưu niệm.

Bên cạnh việc kết nối các tiềm năng (điểm du lịch) trong quần thể di tích, việc kết nối các điểm du lịch liên vùng với các khu vực lân cận đã tạo thành nhiều tuyến và sản phẩm du lịch hấp dẫn bao gồm: Làng tranh Đông Hồ, Lăng và đền thờ Kinh Dương Vương, Chùa Dâu, Chùa Bút Tháp, Thành cổ Luy Lâu, Tuyến du lịch gắn với tín ngưỡng thờ cúng Bà Chúa Kho.

  1. Giải pháp chính sách về quản lý và phát triển làng Diềm.

Xây dựng Quy chế Quản lý quy hoạch, kiến trúc làng cổ; Xây dựng các quy định cụ thể phù hợp với khu vực cần bảo tồn về tầng cao công trình, mật độ xây dựng; Kiện toàn bộ máy quản lý, mà nòng cốt là Ban quản lý làng. Ban quản lý làng cổ và các cơ quan liên quan như: Chính quyền xã Hòa Long, Sở Văn hoá Thế thao và Du lịch, Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh cần được quy định rõ chức năng, nhiệm vụ cũng như quyền hạn, cơ chế làm việc.

Xây dựng chương trình tham quan di tích cho các trường phổ thông, các trường đại học; tạo điều kiện để học sinh, sinh viên có kiến thức về làng quê Việt Nam, về nông thôn vùng đồng bằng Bắc bộ. Tăng cường những thông tin (sách, hình ảnh...) về làng truyền thống trong đó có làng Diềm (làng cổ)để tăng cường thông tin cho các đối tượng sử dụng như một tài liệu tham khảo.

Quá trình đô thị hoá nông thôn và chương trình nâng cao chất lượng hạ tầng nông thôn dẫn đến sự thiếu hụt ngày càng tăng về quỹ đất ở, nhà ở nên cần có kế hoạch giãn dân kịp thời và có những ưu tiên đối với những hộ gia đình trong diện di dời :

- Giãn dân trong khu bảo tồn cấp I: ưu tiên cho người dân đang sống trong ngôi nhà cổ được hưởng đất giãn dân với giá rẻ ngoài khu vực làng cổ, hoặc những người không sống trong nhà cổ song do đất đai chật chội có nhu cầu xây dựng nhà ở để tránh tình trạng xây dựng thêm nhà mới làm phá vỡ cảnh quan khu vực;

- Giãn dân trong khu bảo tồn cấp II: chỉ dành ưu tiên cho những hộ đang sống trong ngôi nhà cổ có giá trị và những gia đình có khuôn viên quá chật mà con cái đã đến tuổi trưởng thành có nhu cầu tách hộ vì không còn đất để xây dựng thêm tại khuôn viên cũ.

Chính sách về tài chính: Thu hút vốn đầu tư của các tổ chức, cá nhân, các đơn vị quản lý nhà nước và các tổ chức nước ngoài. Uỷ ban nhân dân xã Hòa Long chịu trách nhiệm về các hoạt động kinh tế tại địa phương, xây dựng chương trình đánh giá các loại hình hoạt động kinh tế truyền thống cần duy trì và phát triển.

Về hạ tầng kỹ thuật đối với khu bảo tồn cấp I và cấp II:

+ Vệ sinh - môi trường: Hiện nay tại làng chưa có bãi đỗ xe và nhà vệ sinh công cộng, Uỷ ban nhân dân xã cần kiến nghị xin chủ trương quỹ đất đầu tư xây dựng khu mới đảm bảo vệ sinh và mỹ quan.

+ Giữ tối đa cây xanh trong làng, trồng thêm những cây xanh mới, trồng tre tạo vành đai cây xanh truyền thống bên ngoài làng. Trong các hộ gia đình trồng thêm cây cảnh và cây ăn quả.

+ Đối với các công trình văn hoá, di tích lịch sử: Nhà nước đầu tư vốn để bảo tồn, cải tạo, sau đó giao cho chính quyền sở tại quản lý.

+ Đối với các công trình xây dựng mới hoặc sửa chữa mới (hình thức kiến trúc) các nhà trong khu bảo tồn cấp 1: Nhà nước chi 80%, dân chi 20% (hoặc chủ sở hữu nhà tự bỏ tiền ra cải tạo, nhà nước căn cứ vào số kinh phí bỏ ra để bố trí bày bán các mặt hàng mang đặc thù địa phương phát triển du lịch.

Tóm lại, để thực hiện tốt việc bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc của làng Diềm, ngoài việc thực hiện tốt các giải pháp liên quan (Quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan...) nêu trên chúng ta cần quan tâm xây dựng và thực hiện đầy đủ các chính sách cụ thể nêu trên nhằm phát huy tối đa các giá trị của làng cổ trong giai đoạn hiện nay.

KẾT LUẬN

Quá trình nghiên cứu tìm hiểu về làng Diềm cho thấy đây là một làng truyền thống điển hình vùng Đồng bằng Bắc Bộ và mang những nét đặc trưng của vùng đất Kinh Bắc - Bắc Ninh. Với các giá trị về quy hoạch, kiến trúc - cảnh quan và văn hóa phi vật thể quan họ, các nghi lễ thờ cúng và các phong tục tập quán sinh hoạt được lưu giữ tại địa phương cho thấy Diềm là một làng cổ truyền thống cần được bảo tồn và phát huy cho hôm nay và các thế hệ mai sau.

Các giải pháp nghiên cứu đề xuất phương án bảo tồn, các chính sách có khả năng ứng dụng thực tế cao nhằm phát huy các giá trị của làng Diềm trong đề tài sẽ giúp cho địa phương có hướng đi mở trong công tác quản lý và khai thác sử dụng đồng bộ hiệu quả cao đồng thời giúp chính người dân sở tại phát huy được vai trò của mình, từng bước cải thiện nâng cao đời sống vật chất và hưởng thụ tinh thần.

KIẾN NGHỊ

- Cần phải định hướng để những di sản văn hoá của cộng đồng vẫn có tác dụng và là chất keo cố kết cộng đồng trong cuộc sống hiện đại

- Cần phối hợp giữa các cơ quan ban hành và xây dựng hệ thống tiêu chí để phân loại các làng truyền thống có giá trị. Đề ra phương án bảo tồn cho từng làng trên cơ sở định hướng quy hoạch phát triển chung của địa phương, thành phố và tỉnh. Tổ chức không gian quy hoạch kiến trúc làng vừa đáp ứng được nhu cầu của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, vừa kế thừa được đặc trưng cấu trúc không gian truyền thống vốn có.

- Đối với các công trình xây dựng trong làng phải có sự quản lý, xét duyệt các giải pháp quy hoạch: tổ chức không gian, tạo dựng cảnh quan, tổ chức mặt nước cây xanh... đảm bảo mối quan hệ hài hoà, thống nhất của tổng thể các công trình.

- Cần đặt ra chương trình liên tục lâu dài về bảo tồn và phát triển bền vững giữa kiến trúc làng, con người - nghề nghiệp và thiên nhiên môi trường. Khuyến khích thiết lập các công trình, các dự án đào tạo về bảo tồn các kiến trúc lịch sử bằng gỗ ở các cấp và quan hệ quốc tế để học tập kinh nghiệm. Giới thiệu và phổ biến các kỹ thuật xây dựng truyền thống thông qua hội thảo, triển lãm có sự góp mặt của các nghệ nhân, thợ lành nghề, các kiến trúc sư, kỹ sư và các nhà quản lý.

Chú ý đến vai trò của các nghệ nhân và trưởng thôn trong việc phục hồi và tổ chức lại các nghề truyền thống.

Công việc đánh giá giá trị của các di tích hiện nay đang trở nên cần thiết cho công tác bảo tồn, đầu tư trùng tu, tôn tạo. Đối với quy hoạch xây dựng phát triển các vùng nông thôn, mở rộng các đô thị hiện nay cũng gặp phải những vấn đề phải xử lý đối với các di tích. Chúng ta cần sớm khẳng định giá trị của di tích thông qua những quy định cụ thể bằng văn bản dưới luật như: Tiêu chí đánh giá về giá trị di tích, phân cấp để xếp hạng, quy định về vùng bảo vệ cho di tích...

- Cần có sự phối hợp của các ban ngành trong các định hướng quy hoạch, bảo tồn các khu vực có làng truyền thống. Chỉ đạo các cơ quan quản lý, nghiên cứu hai ngành xây dựng và văn hoá nghiên cứu đề xuất những giải pháp mới. Học tập kinh nghiệm của các nước phát triển đưa kỹ thuật, công nghệ hiện đại vào công tác bảo tồn. Phối hợp giữa hai ngành và các ngành liên quan khác đánh giá xác định giá trị đích thực của các di tích từ cơ sở khoa học và những tư liệu có được.

- Cần thiết phải có cơ chế chính sách (ví dụ hỗ trợ về kinh tế) cho các nghệ nhân quan họ nhằm duy trì và phát huy các giá trị văn hóa Quan họ cổ truyền, đồng thời khuyến khích các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là lớp trẻ hiện nay hưởng ứng và phát huy các giá trị của các làn điệu Quan họ tại địa phương./.